نقد شبهات قرآن

متن شبهه:

صحیح بخاری ادعا می کند که جبرئیل 600 بال داشت :

3232 - حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِىُّ قَالَ سَأَلْتُ زِرَّ بْنَ حُبَيْشٍ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ( فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى ) . قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ لَهُ سِتُّمِائَةِ جَنَاحٍ [1].

در حالی که قرآن در (سوره 35 آیه 1) می گوید فرشتگان 2، 3 یا 4 بال دارند.:

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَّثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [2].

این شبهه یکی از شبهات «اختلافات عددی بیشتر» می باشد و تخصصا از بحث خارج است به خاطر این که موضوع شبهات  به قول شبهه جویان اشتباهات قرآن است که این موضوع را با تقابل آیات قرآن پی می گیرند در حالی که شبهه مذکور تقابل آیه با روایت است  .اگر چه ارزش جواب دادن را هم ندارد ولی از باب روشن گری ذکر می شود.

نکته:

فرشتگان موجودات مادی نیستند و بال در آنها همچون بال در پرندگان نمی باشد بلکه به معنای قدرت می باشد یعنی این که فرشتگان از جهت قدرت تصرف دارای درجات متفاوتند.

در تفسیر نمونه آمده است:

«گاهى اين كلمه (جناح) در فارسى يا در عربى به عنوان كنايه از وسيله حركت و اعمال قدرت و توانايى به كار مى‏رود، مثلا گفته مى‏شود فلان كس بال و پرش سوخته شد كنايه از اينكه نيروى حركت و توانايى از او سلب گرديد، يا فلان كس را زير بال و پر خود گرفت، يا انسان بايد با دو بال علم و عمل پرواز كند، و امثال اين تعبيرات كه همگى بيانگر معنى كنايى اين كلمه است .در موارد ديگر نيز تعبيراتى مانند" عرش" و" كرسى" و" لوح" و" قلم" ديده مى‏شود كه معمولا توجه به مفاهيم معنوى آنها است نه جسم مادى آن.

پيدا است كه اين گونه تعبيرات را بر جنبه‏هاى جسمانى مادى نمى‏توان حمل كرد، بلكه بيانگر عظمت معنوى و ابعاد قدرت آنها است .اصولا مى‏دانيم بال تنها براى حركت در جو زمين به كار مى‏خورد، چرا كه اطراف كره زمين را هواى فشرده گرفته، و پرندگان به وسيله بالشان روى امواج هوا قرار مى‏گيرند، و مى‏توانند بالا و پائين بروند، ولى از محيط جو زمين كه خارج شويم در آنجا كه هوا نيست بال كوچكترين تاثيرى براى حركت ندارد، و از اين نظير درست مانند سائر اعضاء مى‏باشد از اين گذشته فرشته‏اى كه پاهاى او در اعماق زمين و سر او از برترين آسمان بالاتر است نيازى به پرواز جسمانى ندارد»[3].

در شرح نهج البلاغه ابن میثم درباره ملائکه آمده است:

«لفظ "أجنحة" يعنى بالها، استعاره از نيرومنديى است كه آنها، در به دست آوردن معارف الهى و تفاوت در زيادى و نقصانى كه به لحاظ دريافت معرفت و كمال دارند. چنان كه خداوند متعال فرموده است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَّثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ» .

تعدّد بال فرشتگان، در كلام حق تعالى كنايه از تفاوت ادراك آنها از جلال خدا و دانش متفاوتى است كه لزوما هر يك از حق تعالى دارند. به همين دليل امام (ع) داشتن بال را، موجب تسبيح و تنزيه جلال و شكوه خداوندى دانسته است.

صحيح است كه بال را براى فرشتگان استعاره آورند و عبارت باشد از كمال قوّت و قدرتشان كه در حوزه قدرت و عظمت خداوند پرواز مى‏كنند و به واسطه آنها كمال مخلوقات پايين تأمين مى‏شود و صحيح است كه بالهاى فرشتگان به كثرت و قلّت توصيف شود، اين كنايه است از تفاوت نزديكى آنان به خدا و اين كه كمال بعضى از بعضى ديگر بيشتر است.»[4]

جواب شبهه:

یک.در آیه هیچ گونه قرینه ای وجود ندارد که نشان دهد مطلب ذکر شده در آیه حصر می باشد یعنی بگوید که الا و لابد فرشتگان فقط سه نوعند :دو باله سه باله و چهار باله،نه بیشتر و ادعای انحصار نیازمند دلیل می باشد .

دو. علاوه، در خود آیه قرینه بر این که فرشتگان بیش از چهار بال ،هم ممکن است وجود داشته باشند ،وجود دارد:خداوند در ادامه آیه می فرماید:« يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِير». این فقره گرچه مطلق است و همه خلقت را در بر می گیرد ولی به حسب مصداقی از عام شامل بحث ما هم می شود.

در التحریر و التنویر آمده است:

« ممکن است که این عبارت در آیه صفت دوم برای ملائکه باشد یعنی ملائکه دارای دو بال و سه بال و چهار بال و زیادتر از آن هستند و آن چیزی که در بعض روایات مبنی بر این که جبرئیل دارای بال های متععد است تبیین کننده همین بخش از آیه است که "يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ " پس مراد از "الخلق" در آیه خلق شدن فرشته های بیش از چهار بال است.»[5]

علامه طباطبایی نیز می نویسد:

« جمله" أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى‏ وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ" صفت ملائكه است، و كلمه" مثنى" و" ثلاث"، و كلمه" رباع" هر سه الفاظى هستند كه بر تكرار عدد دلالت دارند، يعنى كلمه" مثنى" به معناى دو تا دو تا است، و كلمه" ثلاث" به معناى سه تا سه تا، و كلمه" رباع" به معناى چهار تا چهار تا است. گويا فرموده خداوند بعضى از فرشتگان را، دو بال داده و بعضى را سه بال، و بعضى را چهار بال. و جمله" يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ"- بر حسب سياق، خالى از اشاره به اين نكته نيست، كه بعضى از ملائكه بيش از چهار بال هم دارند.» [6]

معلوم است که حکمت خداوند هر جا اقتضا کند بیش از چهار بال هم داده می شود چنان که در مورد «دردائیل» آمده است كه :

«بدرستى كه خداى تعالى را فرشته‏اي است كه او را دردائيل مي گويند و برای او شانزده هزار بال است كه مسافت ما بين هر بال او تا بال ديگر مثل ما بين آسمان و زمين است‏»[7].

در نتیجه تعارض و تقابلی بی آیه روایت برقرار نیست بلکه روایات مبین و مفسر آیه می باشند.

منابع:

1. موسوى همدانى سيد محمد باقر، ترجمه تفسير الميزان‏ ،5(دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم‏،قم، 1374 ش‏)؛ج 17.

2. مكارم شيرازى ناصر، تفسير نمونه ‏،1(دار الكتب الإسلامية،تهران، 1374 ش‏)؛ج18.

3. ابن عاشور محمد بن طاهر، التحریر و التنویر ؛ج22.

4. علامه مجلسی، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ،چاپ اسلامیه؛ج 43.

5. میثم بحرانبی،میثم بن علی ،ترجمه شرح نهج البلاغه (قربان علی مقدم - علی اصغر نوایی یحیی زاده)،1(بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی،1375،مشهد)؛ج 1.

[1] . صحیح بخاری باب 59(بدء الخلق) قسمت 7 شماره 3232 (بر اساس نرم افزار الشاملة).یعنی  ابن مسعود نقل کرده است که در معراج  پیامبر خدا(ص) جبرئیل را دید که ششصد بال داشت.

[2] .( ستايش مخصوص خدايى است كه شكافنده (و آفريننده) آسمان‏ها و زمين است (و) فرشتگان را فرستادگانى قرار داد كه داراى بال‏هاى دو دو و سه سه و چهار چهار هستند آنچه را مى‏خواهد در آفرينش مى‏افزايد، (چرا) كه خدا بر هر چيزى تواناست‏)فاطر :1.

[3] . تفسير نمونه، ‏18/ 167و 168.

[4] . ترجمه‏شرح‏نهج‏البلاغه (ابن‏ميثم): 2 /748.

[5].التحرير و التنوير، ‏22/ 111 (و يجوز أن تكون جملة يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ صفة ثانية للملائكة، أي أولي أجنحة مثنى و ثلاث و رباع يزيد في خلقهم ما يشاء كأنه قيل: مثنى و ثلاث و رباع و أكثر، فما في بعض الأحاديث من كثرة أجنحة جبريل يبين معنى يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ ما يَشاءُ. و عليه فالمراد بالخلق ما خلق عليه الملائكة من أن لبعضهم أجنحة زائدة على من لبعض آخر.)

[6] . ترجمه الميزان: ‏17/ 6.

[7] . بحار الأنوار:‏43/ 248.( سمعت رسول اللَّه- صلّى اللَّه عليه و آله و سلم- يقول: إنّ اللَّه- تبارك و تعالى- ملكا يقال له: دردائيل. كان له ستّة عشر ألف جناح، ما بين الجناح و الجناح هواء، و الهواء، كما بين السّماء و الأرض).